Συμβολή στην εργογραφία του Κώστα Βάρναλη. Αισθητικά - Κριτικά 1911 - 1944

Κοντεύουν πια εκατό χρόνια από τη γέννηση του Κώστα Βάρναλη (1884), και ογδόντα από την πρώτη εμφάνισή του στα ελληνικά γράμματα (1904) τ' όνομά του είναι αναμφισβήτητα πολύ φημισμένο, τουλάχιστον εδώ κι εξήντα χρόνια, κι όμως είναι αμφίβολο κατά πόσο το έργο του είναι πραγματικά γνωστό στο κοινό (και ιδιαίτερα στη νεολαία), και κατά πόσο η φήμη του βασίζεται περισσότερο σε κοινοτοπίες κι απλοποιήσεις, που έγιναν πάγιες και μόνιμες, και καθήλωσαν τον Βάρναλη σ' ένα στερεότυπο που τον αδικεί, άσχετα ?ε ποια πρόθεση διαμορφώθηκε.

Ο Βάρναλης "Δάσκαλος", ο Βάρναλης "Κονταρομάχος", "επαναστατημένη ψυχή", φίλος του λαού, πρώτος μαρξιστής ποιητής, κτλ. κτλ., είναι μεν ο "πραγματικός" Βάρναλης, αλλά δεν εξαντλεί όλες τις διαστάσεις της προσωπικότητάς του, και προπαντός δε θα δικαιολογούσε καθεαυτό το ενδιαφέρον της κριτικής. Κι αυτό θα το υποστήριζε πρώτος ο ίδιος, που ?ια ζωή έγραφε στα κριτικά του κείμενα ότι η αξία του έργου δεν έχει άμεση σχέση ?ε την προσωπικότητα του καλλιτέχνη, και ότι τέχνη και ηθική είναι διαφορετικές και ασύγκριτες αξίες.

Έτσι, ο Βάρναλης αδικήθηκε διπλά, σ' όλη του τη ζωή και μεταθανάτια, από πολιτικούς αντιπάλους αφ' ενός κι από φίλους και συντρόφους αφ' ετέρου: οι μεν άρχισαν από νωρίς να τον αγνοούν ή να τον χτυπάνε από πολιτική σκοπιμότητα, και οι δε να τον εκθειάζουν και να τον αποκρυσταλλώνουν για να ?πει στο καλούπι του "Δασκάλου", όπου και το έργο του κινδύνεψε να αποστεωθεί.

Αν αυτά που έγραψα φαίνονται υπερβολικά, φτάνει να λάβουμε υπόψη μας την κατάσταση της βαρναλικής κριτικής, που ομολογουμένως δεν είναι ούτε πολύ πλούσια σε ποσότητα ούτε γενικά πολύ ικανοποιητική σε ποιότητα, μέχρι στιγμής δεν υπάρχει ούτε μια μελέτη εξαντλητική που ν' αναλύσει όλες τις πλευρές της παραγωγής του Βάρναλη.